మీరు ఒక్కసారి 1990ల చివరి నాటి కాలానికి వెళ్ళారని ఊహించుకోండి. అది ఇంటర్నెట్ కొత్తగా ప్రపంచాన్ని చుేస్తున్న సమయం. కంప్యూటర్ స్క్రీన్ మీద ప్రపంచం మొత్తం కనిపిస్తుందన్న అద్భుతమైన భావన ప్రజల్లో ఉంది. సరిగ్గా ఆ సమయంలోనే స్టాక్ మార్కెట్‌లో ఒక విచిత్రమైన పరిస్థితి నెలకొంది. ఏ కంపెనీ పేరు చివరనైతే “డాట్ కామ్” (.com) అని ఉంటుందో, ఆ కంపెనీ షేర్లను జనం ఎగబడి కొనేవారు. ఆ కంపెనీకి లాభాలు ఉన్నాయా, అసలు ఆ కంపెనీ ఏం చేస్తుంది అనే విషయాలను ఎవరూ పట్టించుకోలేదు. కేవలం అది ఒక “టెక్నాలజీ కంపెనీ” అయితే చాలు, అందులో పెట్టుబడి పెడితే రాత్రికి రాత్రే కోటీశ్వరులు అయిపోవచ్చు అనే అత్యాశ, అపోహ ప్రపంచాన్ని ఊపేసింది. దీని పర్యవసానమే “2000 డాట్‌కామ్ బబుల్ క్రాష్”. ఇది కేవలం ఒక మార్కెట్ పతనం మాత్రమే కాదు, ఆర్థిక చరిత్రలో మానవ అత్యాశకు, అనాలోచిత నిర్ణయాలకు నిలువెత్తు సాక్ష్యం. ఈ ఆర్టికల్‌లో మనం ఆనాడు అసలేం జరిగింది? ఎందుకు జరిగింది? దాని నుండి మనం నేర్చుకోవాల్సిన పాఠాలేమిటి? అనే విషయాలను కూలంకషంగా చర్చిద్దాం.

క్రాష్ జరగడానికి గల ప్రధాన కారణాలు

ఏదైనా ఒక మహా వృక్షం కూలిపోవడానికి ముందు దాని వేర్లలో బలహీనత ఉన్నట్లే, ఈ డాట్‌కామ్ బబుల్ పేలిపోవడానికి కూడా అనేక బలమైన ఆర్థిక మరియు మానసిక కారణాలు ఉన్నాయి. ఇది ఒక్క రోజులో జరిగింది కాదు. దాదాపు ఐదేళ్ల పాటు మార్కెట్‌లో పేరుకుపోయిన అహేతుకమైన ఉత్సాహం దీనికి ప్రధాన కారణం.

1. మితిమీరిన విలువలు మరియు ఊహాజనిత పెట్టుబడులు

ఆ సమయంలో సాంప్రదాయ వ్యాపార సూత్రాలను ఇన్వెస్టర్లు పూర్తిగా పక్కన పెట్టారు. సాధారణంగా ఒక కంపెనీ షేర్ ధర పెరగాలంటే ఆ కంపెనీకి లాభాలు రావాలి, లేదా భవిష్యత్తులో లాభాలు వస్తాయన్న నమ్మకమైన ప్రణాళిక ఉండాలి. కానీ 1995 నుండి 2000 మధ్య కాలంలో, కంపెనీలు లాభాలను చూపించకపోయినా, కేవలం “మార్కెట్ వాటా” (మార్కెట్ షేర్) పెంచుకుంటున్నామనే సాకుతో ఇన్వెస్టర్ల నుండి విపరీతంగా నిధులు సేకరించాయి. “గెట్ బిగ్ ఫాస్ట్” (త్వరగా ఎదగాలి) అనేది అప్పటి కంపెనీల నినాదం. లాభాల మాట దేవుెరుగు, కనీసం ఆదాయం కూడా లేని కంపెనీల షేర్ల ధరలు ఆకాశాన్ని తాకాయి.

2. వెంచర్ క్యాపిటల్ నిధుల ప్రవాహం

వెంచర్ క్యాపిటలిస్టులు (స్టార్టప్ కంపెనీల్లో పెట్టుబడి పెట్టేవారు) ఆ సమయంలో విచక్షణ కోల్పోయారు. ఇంటర్నెట్ ఆధారిత కంపెనీ ఐడియా ఉంటే చాలు, దానికి కోట్లాది రూపాయల నిధులను కుమ్మరించారు. ఈ సులభమైన డబ్బు లభ్యత వల్ల అనేక నాసిరకం కంపెనీలు పుట్టుకొచ్చాయి. వీటికి సరైన బిజినెస్ మోడల్ లేదు, కానీ చేతిలో మాత్రం ఖర్చు చేయడానికి అపారమైన డబ్బు ఉండేది. ఆ డబ్బును వారు విలాసవంతమైన ఆఫీసుల కోసం, పార్టీల కోసం మరియు అనవసరమైన ప్రకటనల కోసం ఖర్చు చేశారు.

3. ఐపీఓ పిచ్చి (ఐపీఓ క్రేజ్)

ఆ రోజుల్లో ఒక టెక్ కంపెనీ ఐపీఓ (ఇనీషియల్ పబ్లిక్ ఆఫరింగ్)కి వస్తోందంటే చాలు, ఇన్వెస్టర్లు క్యూ కట్టేవారు. ఐపీఓ లిస్టింగ్ రోజే ఆ షేర్ ధర రెండు, మూడు రెట్లు పెరిగిపోయేది. ఉదాహరణకు, కొన్ని కంపెనీల షేర్లు ఉదయం 20 డాలర్లకు లిస్ట్ అయితే, సాయంత్రానికి 100 డాలర్లకు చేరేవి. ఈ “సులభమైన లాభాల” ఆశతో సామాన్య ప్రజలు కూడా తమ ఉద్యోగాలను వదిలేసి డే ట్రేడింగ్ చేయడం ప్రారంభించారు. ఇది మార్కెట్‌లో ఒక కృత్రిమమైన డిమాండ్‌ను సృష్టించింది.

4. మీడియా మరియు విశ్లేషకుల పాత్ర

మీడియా కూడా ఈ నిప్పుకు ఆజ్యం పోసింది. టీవీ ఛానెళ్లు, పత్రికలు నిరంతరం ఇంటర్నెట్ స్టాక్స్ గురించి అతిగా ప్రచారం చేశాయి. “పాత ఆర్థిక వ్యవస్థ చనిపోయింది, ఇది కొత్త ఆర్థిక వ్యవస్థ” అని ప్రజలను నమ్మించాయి. స్టాక్ అనలిస్టులు కూడా ఈ టెక్ కంపెనీలకు అద్భుతమైన రేటింగ్స్ ఇచ్చారు, ఎందుకంటే వారి బ్యాంకులు ఆ కంపెనీల నుండి ఫీజులు పొందేవి.

5. తక్కువ వడ్డీ రేట్లు

1998లో ఆసియా ఆర్థిక సంక్షోభం తలెత్తినప్పుడు, అమెరికన్ సెంట్రల్ బ్యాంక్ (ఫెడరల్ రిజర్వ్) వడ్డీ రేట్లను తగ్గించింది. దీనివల్ల మార్కెట్‌లోకి మరింత డబ్బు ప్రవహించింది. ఆ డబ్బు అంతా తిరిగి ఈ టెక్నాలజీ స్టాక్స్‌లోకే వచ్చి చేరింది, బబుల్ మరింత పెద్దది కావడానికి దోహదపడింది.

ప్రపంచ దేశాలపై ప్రభావం మరియు నష్టాలు

డాట్‌కామ్ బబుల్ ప్రధానంగా అమెరికాలోని వాల్ స్ట్రీట్ కేంద్రంగా జరిగినప్పటికీ, దాని ప్రకంపనలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతిధ్వనించాయి. ఇది కేవలం ఒక దేశానికి పరిమితమైన సమస్య కాదు, ప్రపంచీకరణ వల్ల అన్ని ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉండటం దీనికి కారణం.

పెట్టుబడిదారుల సంపద ఆవిరి

2000 మార్చిలో నాస్‌డాక్ సూచీ 5,048 పాయింట్ల గరిష్ట స్థాయికి చేరింది. ఆ తర్వాత పతనం ప్రారంభమైంది. 2002 నాటికి, అంటే కేవలం రెండేళ్లలో, ఆ సూచీ 1,139 పాయింట్లకు పడిపోయింది. అంటే దాదాపు 78 శాతం పతనం. ఈ క్రమంలో సుమారు 5 ట్రిలియన్ డాలర్ల (లక్షల కోట్ల రూపాయల) సంపద ఆవిరైపోయింది. ఇది కేవలం కాగితం మీద నష్టం కాదు, ఎంతో మంది పదవీ విరమణ పొదుపులు (పెన్షన్ ఫండ్స్), పిల్లల చదువుల కోసం దాచుకున్న డబ్బు మట్టిపాలైంది.

కంపెనీల దివాళా

వందలాది డాట్‌కామ్ కంపెనీలు పూర్తిగా మూతపడ్డాయి. ఉదాహరణకు, “పెట్స్ డాట్ కామ్” అనే కంపెనీ ఐపీఓ ద్వారా మిలియన్ల డాలర్లు సేకరించింది, కానీ ఒక్క లాభం కూడా చూపించకుండానే 9 నెలల్లో దివాళా తీసింది. ఇలాంటి ఉదాహరణలు కోకొల్లలు. అమెజాన్, సిస్కో వంటి దిగ్గజ కంపెనీలు కూడా తమ విలువలో 80 నుండి 90 శాతం వరకు నష్టపోయాయి, కానీ అవి బలమైన పునాదులు ఉండటం వల్ల తట్టుకుని నిలబడగలిగాయి. కానీ మెజారిటీ కంపెనీలు మాత్రం చరిత్రలో కలిసిపోయాయి.

ఉద్యోగాల కోత

టెక్నాలజీ రంగంలో భారీగా ఉద్యోగాల కోత విధించబడింది. శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో, సిలికాన్ వ్యాలీ వంటి ప్రాంతాల్లో నిరుద్యోగం పెరిగిపోయింది. సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్లు, ప్రోగ్రామర్లు, వెబ్ డిజైనర్లు రాత్రికి రాత్రే రోడ్డున పడ్డారు. దీని ప్రభావం భారతదేశం వంటి దేశాలపైనా పడింది, ఎందుకంటే అప్పటికే భారతీయ ఐటీ రంగం అమెరికా మార్కెట్‌పై ఆధారపడి ఉంది.

యూరప్ మరియు ఆసియా మార్కెట్లు

యూరప్‌లోని లండన్, ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ స్టాక్ మార్కెట్లు, ఆసియాలోని టోక్యో, హాంకాంగ్ మార్కెట్లు కూడా భారీ నష్టాలను చవిచూశాయి. టెలికాం కంపెనీలు 3జీ లైసెన్సుల కోసం భారీగా అప్పులు చేసి ఉండటం, స్టాక్ మార్కెట్ పతనంతో వాటి విలువ పడిపోవడం వల్ల యూరప్ ఆర్థిక వ్యవస్థ తీవ్ర ఒత్తిడికి లోనైంది.

ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలు మరియు రికవరీ

మార్కెట్ కుప్పకూలడం ప్రారంభించగానే, ఆర్థిక వ్యవస్థ మాంద్యంలోకి జారుకోకుండా చూసేందుకు ప్రభుత్వాలు మరియు సెంట్రల్ బ్యాంకులు రంగంలోకి దిగాయి. ఈ సంక్షోభం నుండి బయటపడటానికి వారు తీసుకున్న చర్యలు చాలా కీలకమైనవి.

వడ్డీ రేట్ల తగ్గింపు

అమెరికా ఫెడరల్ రిజర్వ్, ఆర్థిక వ్యవస్థను కాపాడటానికి వడ్డీ రేట్లను దూకుడుగా తగ్గించడం ప్రారంభించింది. 2001 నాటికి వడ్డీ రేట్లు 6.5 శాతం నుండి 1.75 శాతానికి తగ్గించబడ్డాయి. ఇది ప్రజల చేతిలో డబ్బు ఉండేలా చేయడానికి, వ్యాపారాలు సులభంగా రుణాలు తీసుకునేలా చేయడానికి ఉద్దేశించబడింది. అయితే, ఈ తక్కువ వడ్డీ రేట్లే తర్వాతి కాలంలో “హౌసింగ్ బబుల్” (2008 సంక్షోభం)కి దారితీశాయని ఆర్థికవేత్తలు విశ్లేషిస్తుంటారు.

పన్నుల తగ్గింపు

అప్పటి అమెరికా ప్రభుత్వం పన్ను రాయితీలను ప్రకటించింది. ప్రజల కొనుగోలు శక్తిని పెంచడానికి, తద్వారా ఆర్థిక వ్యవస్థను గాడిలో పెట్టడానికి ఈ చర్యలు తీసుకున్నారు.

నిబంధనల కఠినతరం (Sarbanes-Oxley Act)

కంపెనీలు తమ ఖాతా పుస్తకాల్లో అక్రమాలకు పాల్పడకుండా, ఇన్వెస్టర్లను మోసం చేయకుండా ఉండేందుకు 2002లో “సర్బేన్స్-ఆక్స్లీ చట్టం” తీసుకువచ్చారు. దీని ప్రకారం కంపెనీల ఆడిటింగ్ విధానం చాలా కఠినంగా మారింది. కంపెనీ ఎగ్జిక్యూటివ్‌లు తాము ప్రకటించే ఆర్థిక ఫలితాలకు బాధ్యత వహించేలా చట్టాలు చేశారు. ఇది ఇన్వెస్టర్లలో కోల్పోయిన నమ్మకాన్ని తిరిగి కలిగించడానికి ఎంతగానో ఉపయోగపడింది.

మార్కెట్ కోలుకోవడానికి పట్టిన సమయం

డాట్‌కామ్ క్రాష్ నుండి మార్కెట్ కోలుకోవడం అంత సులభంగా జరగలేదు. ఇది “V” ఆకారపు రికవరీ కాదు, చాలా నెమ్మదిగా సాగిన ప్రయాణం.

రికవరీ టైమ్‌లైన్

నాస్‌డాక్ సూచీ 2000 మార్చిలో గరిష్ట స్థాయిని తాకింది. ఆ తర్వాత 2002 అక్టోబర్ నాటికి కనిష్ట స్థాయికి పడిపోయింది. ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, నాస్‌డాక్ తిరిగి తన 2000 నాటి గరిష్ట స్థాయిని (5000 పాయింట్లు) చేరుకోవడానికి ఏకంగా 15 సంవత్సరాలు పట్టింది. అవును, మీరు చదివింది నిజమే. 2015 వరకు నాస్‌డాక్ ఆ పాత రికార్డును బద్దలు కొట్టలేకపోయింది. దీన్ని బట్టి ఆ బబుల్ ఎంత పెద్దదో, ఆ పతనం ఎంత తీవ్రమైనదో మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు.

అయితే, విస్తృత మార్కెట్ సూచీ అయిన ఎస్&పి 500 (S&P 500) మాత్రం కొంచెం త్వరగానే కోలుకుంది. కానీ టెక్నాలజీ షేర్లలో పెట్టుబడి పెట్టిన వారు మాత్రం తమ అసలు డబ్బును తిరిగి చూసుకోవడానికి ఒక దశాబ్దంన్నర కాలం వేచి చూడాల్సి వచ్చింది. దీనిని ఇన్వెస్టర్లు తరచుగా “లాస్ట్ డెకేడ్” (కోల్పోయిన దశాబ్దం) అని పిలుస్తుంటారు.

భవిష్యత్తు ఇన్వెస్టర్లకు పాఠాలు

చరిత్రను మనం మార్చలేము, కానీ దాని నుండి నేర్చుకోవచ్చు. 2000 డాట్‌కామ్ క్రాష్ నేటి తరం ఇన్వెస్టర్లకు అనేక విలువైన పాఠాలను నేర్పుతుంది.

1. లాభాలు ముఖ్యం, కేవలం కథలు కాదు

ఒక కంపెనీలో పెట్టుబడి పెట్టేటప్పుడు ఆ కంపెనీకి లాభాలు వస్తున్నాయా లేదా అనేది చూడటం ముఖ్యం. కేవలం భవిష్యత్తులో అద్భుతాలు జరుగుతాయని చెప్పే కథలను నమ్మి డబ్బు పెట్టకూడదు. “క్యాష్ ఫ్లో” (నగదు ప్రవాహం) అనేది రాజు లాంటిది.

2. వాల్యుయేషన్ (విలువ) కీలకం

ఎంత గొప్ప కంపెనీ అయినా సరే, దానిని సరైన ధరకే కొనాలి. అతిగా ధర పలికే షేర్లను కొనడం వల్ల, ఆ కంపెనీ భవిష్యత్తులో బాగా రాణించినా కూడా, ఇన్వెస్టర్‌గా మీకు లాభాలు రాకపోవచ్చు. పీ/ఈ రేషియో (P/E Ratio) వంటి ప్రాథమిక అంశాలను తప్పక పరిశీలించాలి.

3. మందలో ఒకరిగా ఉండకండి

అందరూ కొంటున్నారు కదా అని మనం కూడా కొనకూడదు. మార్కెట్‌లో ఎప్పుడైతే “ఇది వేరు, ఈసారి పాత సూత్రాలు పని చేయవు” అనే మాటలు వినిపిస్తాయో, అప్పుడే మనం అత్యంత జాగ్రత్తగా ఉండాలి. గుంపును అనుసరించడం స్టాక్ మార్కెట్‌లో ప్రమాదకరం.

4. పోర్ట్‌ఫోలియో డైవర్సిఫికేషన్

మీ మొత్తం డబ్బును ఒకే రంగంలో (ఉదాహరణకు టెక్నాలజీ) పెట్టకూడదు. డాట్‌కామ్ క్రాష్‌లో నష్టపోయిన వారిలో ఎక్కువ మంది తమ డబ్బునంతా కేవలం టెక్ కంపెనీల్లోనే పెట్టినవారే. వివిధ రంగాల్లో పెట్టుబడులను విస్తరించడం ద్వారా రిస్క్ తగ్గించుకోవచ్చు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)

డాట్‌కామ్ బబుల్ అంటే ఏమిటి?

1990ల చివరలో ఇంటర్నెట్ ఆధారిత కంపెనీల షేర్ల ధరలు అకస్మాత్తుగా, అహేతుకంగా పెరిగిపోయి, ఆ తర్వాత 2000 సంవత్సరంలో ఒక్కసారిగా కుప్పకూలిన సంఘటనను డాట్‌కామ్ బబుల్ అంటారు.

ఈ క్రాష్‌లో ఎంత డబ్బు నష్టపోయారు?

అంచనాల ప్రకారం, ఈ క్రాష్ కారణంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇన్వెస్టర్లు సుమారు 5 ట్రిలియన్ డాలర్ల (లక్షల కోట్ల రూపాయల) సంపదను కోల్పోయారు.

అమెజాన్ వంటి కంపెనీలు ఎలా బతికి బయటపడ్డాయి?

అమెజాన్, ఈబే వంటి కంపెనీలు కూడా భారీగా నష్టపోయాయి (షేర్ ధర పరంగా). కానీ వాటికి బలమైన బిజినెస్ మోడల్ ఉండటం, చేతిలో సరిపడా నగదు నిల్వలు ఉండటం, మరియు భవిష్యత్తుపై స్పష్టమైన ప్రణాళిక ఉండటం వల్ల అవి ఆ గడ్డు కాలాన్ని తట్టుకుని నిలబడగలిగాయి.

మళ్ళీ ఇలాంటి క్రాష్ జరిగే అవకాశం ఉందా?

స్టాక్ మార్కెట్‌లో చరిత్ర పునరావృతం అవుతూనే ఉంటుంది. రంగాలు మారవచ్చు (ఉదాహరణకు క్రిప్టోకరెన్సీ లేదా ఏఐ), కానీ మనుషుల అత్యాశ, భయం మారవు కాబట్టి బబుల్స్ ఏర్పడటం, పగలడం సహజం. అందుకే ఇన్వెస్టర్లు ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండాలి.

ముగింపు

2000 డాట్‌కామ్ బబుల్ క్రాష్ అనేది ఒక చేదు జ్ఞాపకం మాత్రమే కాదు, అదొక హెచ్చరిక కూడా. టెక్నాలజీ ప్రపంచాన్ని మార్చగలదు, కానీ ఆర్థిక సూత్రాలను మార్చలేదు అని ఈ సంఘటన నిరూపించింది. ఈ రోజు మనం చూస్తున్న గూగుల్, అమెజాన్ వంటి దిగ్గజాలు ఆ బూడిద నుండే పుట్టుకొచ్చాయి. కానీ వాటి వెనుక వేలాది కంపెనీల సమాధులు కూడా ఉన్నాయి. ఒక తెలివైన ఇన్వెస్టర్‌గా, మనం ఆనాడు జరిగిన తప్పులను అర్థం చేసుకుని, మన పెట్టుబడి ప్రయాణంలో జాగ్రత్తగా అడుగులు వేయాలి. మార్కెట్ ఉత్సాహంలో ఉన్నప్పుడు సంయమనం, మాంద్యంలో ఉన్నప్పుడు ధైర్యం కలిగి ఉండటమే నిజమైన విజయ రహస్యం.