భారతీయ స్టాక్ మార్కెట్ చరిత్రలో 1992 సంవత్సరం ఒక మాయని మచ్చగా మిగిలిపోయింది. స్టాక్ మార్కెట్ అంటే కేవలం సంపన్నులకు మాత్రమే సంబంధించినది అనుకునే రోజుల్లో, సామాన్యుడిని కూడా మార్కెట్ వైపు ఆకర్షించేలా చేసిన వ్యక్తి హర్షద్ మెహతా. ఆయన్ను అందరూ ముద్దుగా ‘బిగ్ బుల్’ అని పిలుచుకునేవారు. కానీ ఆ ఆకర్షణ వెనుక ఒక భారీ మోసం దాగి ఉందని ఎవరూ ఊహించలేకపోయారు. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను కుదిపేసిన ఈ కుంభకోణం, కేవలం డబ్బుకు సంబంధించిన విషయం మాత్రమే కాదు, ఇది భారతీయ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోని లోపాలను, మార్కెట్ నియంత్రణలోని డొల్లతనాన్ని బయటపెట్టిన ఒక సంచలనం. ఈ ఆర్టికల్‌లో మనం 1992 హర్షద్ మెహతా కుంభకోణం ఎందుకు జరిగింది? అది ఎలా జరిగింది? దాని పర్యవసానాలు ఏమిటి? అనే విషయాలను కూలంకషంగా తెలుసుకుందాం.

క్రాష్ జరగడానికి గల ప్రధాన కారణాలు

ఈ కుంభకోణం జరగడానికి ప్రధాన కారణం ఆనాటి బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోని లొసుగులు మరియు పర్యవేక్షణ లోపం. హర్షద్ మెహతా చేసిన పనిని సింపుల్ గా చెప్పాలంటే, బ్యాంకుల డబ్బును అక్రమంగా వాడుకుని, స్టాక్ మార్కెట్‌లో కృత్రిమమైన డిమాండ్‌ను సృష్టించడం.

దీని వెనుక ఉన్న ముఖ్యమైన అంశాలు ఇవే:

1. రెడీ ఫార్వార్డ్ డీల్స్ (ఆర్.ఎఫ్.డి): ఆ కాలంలో బ్యాంకులు తమ దగ్గర ఉన్న అదనపు డబ్బును స్వల్పకాలిక పెట్టుబడిగా ప్రభుత్వ బాండ్లలో పెట్టేవి. ఒక బ్యాంకు నుండి మరొక బ్యాంకు నేరుగా బాండ్లను కొనడం లేదా అమ్మడం చేసేవి కాదు. దీనికోసం బ్రోకర్ల సహాయం తీసుకునేవి. ఈ ప్రక్రియనే ‘రెడీ ఫార్వార్డ్ డీల్’ అంటారు. అంటే ఈరోజు బాండ్లను అమ్మి, కొన్ని రోజుల తర్వాత నిర్ణీత ధరకు తిరిగి కొనుగోలు చేస్తామన్న ఒప్పందం.

2. బ్యాంక్ రసీదులు (బి.ఆర్): బాండ్ల బదిలీకి చాలా సమయం పట్టేది కాబట్టి, బ్యాంకులు ఒక రసీదును (బ్యాంక్ రసీదు) జారీ చేసేవి. “నా దగ్గర బాండ్లు ఉన్నాయి, వాటిని మీకు అమ్ముతున్నాను” అని ఇచ్చే హామీ పత్రం ఇది. హర్షద్ మెహతా ఈ వ్యవస్థను దుర్వినియోగం చేశాడు. కొన్ని చిన్న బ్యాంకుల అధికారులతో కుమ్మక్కై, నిజమైన బాండ్లు లేకుండానే నకిలీ బ్యాంక్ రసీదులను సృష్టించాడు.

3. అక్రమ నగదు ప్రవాహం: ఈ నకిలీ రసీదులను పెద్ద బ్యాంకులకు ఇచ్చి, వారి దగ్గర నుండి కోట్లాది రూపాయలను అప్పుగా తీసుకున్నాడు. నిబంధనల ప్రకారం ఈ డబ్బును తిరిగి బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో లేదా ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలలో పెట్టాలి. కానీ, మెహతా ఆ డబ్బును నేరుగా స్టాక్ మార్కెట్‌లోకి మళ్ళించాడు.

4. కృత్రిమ డిమాండ్: ఇలా బ్యాంకుల నుండి వచ్చిన వేల కోట్ల రూపాయలతో ఎంపిక చేసిన కొన్ని కంపెనీల షేర్లను విపరీతంగా కొనుగోలు చేశాడు. ఉదాహరణకు, ఏ.సి.సి (సిమెంట్ కంపెనీ) షేరు ధరను 200 రూపాయల నుండి ఏకంగా 9000 రూపాయలకు పైగా పెంచేశాడు. ఇది చూసిన సామాన్య ప్రజలు, మార్కెట్ నిజంగానే పెరుగుతోందని భ్రమపడి తమ డబ్బును కూడా పెట్టుబడి పెట్టారు.

ప్రపంచ దేశాలపై ప్రభావం మరియు నష్టాలు

ఈ కుంభకోణం ప్రాథమికంగా భారతదేశానికి సంబంధించినదే అయినా, దీని ప్రభావం పరోక్షంగా అంతర్జాతీయ ఇన్వెస్టర్ల మనోభావాలపై పడింది.

భారతదేశంపై ప్రభావం:

ఈ స్కామ్ విలువ సుమారు 5000 కోట్ల రూపాయలు అని అంచనా. 1992లో ఇది ఊహించలేనంత పెద్ద మొత్తం. ఏప్రిల్ 1992లో జర్నలిస్ట్ సుచేతా దలాల్ ఈ మోసాన్ని టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియాలో బయటపెట్టగానే మార్కెట్ కుప్పకూలింది. సెన్సెక్స్ 4500 పాయింట్ల గరిష్టం నుండి ఒక్కసారిగా పాతాళానికి పడిపోయింది. లక్షలాది మంది మధ్యతరగతి ప్రజలు తమ జీవిత కాలపు పొదుపును కోల్పోయారు. ఎంతోమంది ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నారు.

ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రభావం:

1991లోనే భారతదేశం ఆర్థిక సంస్కరణలను (సరళీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ) ప్రారంభించింది. విదేశీ పెట్టుబడిదారులు ఇప్పుడిప్పుడే భారత్ వైపు చూడటం మొదలుపెట్టారు. సరిగ్గా అదే సమయంలో ఇంత పెద్ద కుంభకోణం జరగడంతో, భారతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థపై విదేశీ ఇన్వెస్టర్లకు నమ్మకం సన్నగిల్లింది. భారతీయ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఎంత బలహీనంగా ఉందో ప్రపంచానికి తెలిసింది. దీనివల్ల విదేశీ సంస్థాగత పెట్టుబడిదారులు (ఎఫ్.ఐ.ఐ) భారత్‌లో పెట్టుబడులు పెట్టడానికి కొంతకాలం వెనుకాడారు.

ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలు మరియు రికవరీ

ఈ కుంభకోణం బయటపడిన వెంటనే భారత ప్రభుత్వం మరియు రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (ఆర్.బి.ఐ) యుద్ధ ప్రాతిపదికన చర్యలు చేపట్టాయి. ఆ చర్యలు భారతీయ ఆర్థిక ముఖచిత్రాన్ని పూర్తిగా మార్చివేశాయి.

1. జానకిరామన్ కమిటీ: ఈ కుంభకోణం ఎంత లోతుగా జరిగిందో విచారించడానికి ఆర్.బి.ఐ డిప్యూటీ గవర్నర్ ఆర్. జానకిరామన్ నేతృత్వంలో ఒక కమిటీని వేశారు. ఈ కమిటీ నివేదిక ఆధారంగానే స్కామ్ యొక్క పూర్తి వివరాలు బయటకు వచ్చాయి.

2. సెబీ (SEBI)కి చట్టబద్ధత: అంతకుముందు సెక్యూరిటీస్ అండ్ ఎక్స్ఛేంజ్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా (సెబీ) ఉన్నప్పటికీ, దానికి పెద్దగా అధికారాలు ఉండేవి కాదు. ఈ స్కామ్ తర్వాత 1992లో సెబీ చట్టాన్ని తెచ్చి, దానికి చట్టబద్ధమైన అధికారాలను (Statutory Powers) కట్టబెట్టారు. స్టాక్ మార్కెట్‌ను నియంత్రించే పూర్తి స్వేచ్ఛను సెబీకి ఇచ్చారు.

3. ఎన్.ఎస్.ఇ (NSE) ఏర్పాటు: అప్పటివరకు బాంబే స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (బి.ఎస్.ఇ) గుత్తాధిపత్యం ఉండేది. అక్కడ బ్రోకర్ల హవా నడిచేది. పారదర్శకత కోసం నేషనల్ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (ఎన్.ఎస్.ఇ) ని స్థాపించారు. ఆన్‌లైన్ ట్రేడింగ్ వ్యవస్థను తీసుకువచ్చారు.

4. బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలు: బ్యాంక్ రసీదుల వ్యవస్థను రద్దు చేశారు. బ్యాంకులు స్టాక్ మార్కెట్‌లో పెట్టుబడి పెట్టే విధానాలపై కఠినమైన ఆంక్షలు విధించారు. ఆడిటింగ్ వ్యవస్థను పటిష్టం చేశారు.

మార్కెట్ కోలుకోవడానికి పట్టిన సమయం

హర్షద్ మెహతా సృష్టించిన విధ్వంసం నుండి కోలుకోవడానికి భారతీయ మార్కెట్లకు చాలా సమయం పట్టింది. ఈ రికవరీని మనం రెండు దశలుగా చూడవచ్చు.

తక్షణ పతనం: కుంభకోణం బయటపడిన వెంటనే 1992 ఏప్రిల్, మే నెలల్లో సెన్సెక్స్ సుమారు 40 శాతం నుండి 50 శాతం వరకు పడిపోయింది. ఇన్వెస్టర్ల సంపద ఆవిరైపోయింది.

దీర్ఘకాలిక ప్రభావం: మార్కెట్ తిరిగి పుంజుకోవడానికి దాదాపు రెండేళ్లు పట్టింది. 1993 చివర మరియు 1994 నాటికి మార్కెట్ కొంత స్థిరపడింది. అయితే, ప్రజల్లో పోయిన నమ్మకం తిరిగి రావడానికి మాత్రం చాలా ఏళ్లు పట్టింది. మళ్ళీ 2000 సంవత్సరం ఐ.టి బూమ్ వచ్చే వరకు సామాన్య ప్రజలు స్టాక్ మార్కెట్ అంటే భయపడే పరిస్థితి నెలకొంది. అంటే మానసిక రికవరీకి దాదాపు దశాబ్దం పట్టిందన్నమాట.

భవిష్యత్తు ఇన్వెస్టర్లకు పాఠాలు

చరిత్రను మరిచిపోతే అది మళ్ళీ పునరావృతమవుతుంది. 1992 కుంభకోణం నేటి తరం ఇన్వెస్టర్లకు ఎన్నో పాఠాలను నేర్పుతుంది.

1. గుడ్డిగా నమ్మవద్దు: మార్కెట్ ఎప్పుడూ ఒకే దిశలో వెళ్ళదు. ఏదైనా షేరు ధర విపరీతంగా పెరుగుతుంటే, దానికి తగిన కారణం ఉందో లేదో గమనించాలి. కేవలం ధర పెరుగుతోందని పెట్టుబడి పెట్టకూడదు.

2. ఫండమెంటల్స్ ముఖ్యం: హర్షద్ మెహతా ఏ.సి.సి షేరును పెంచినప్పుడు, ఆ కంపెనీ లాభాల్లో అంతటి పెరుగుదల లేదు. కేవలం స్పెక్యులేషన్ మాత్రమే ఉంది. కంపెనీ ఆర్థిక స్థితిగతులు (ఫండమెంటల్స్) బాగుంటేనే దీర్ఘకాలంలో లాభాలు వస్తాయి.

3. అత్యాశ అనర్థదాయకం: తక్కువ సమయంలో ఎక్కువ డబ్బు సంపాదించాలనే అత్యాశే చాలామందిని ఈ కుంభకోణంలో బలిపశువులను చేసింది. స్టాక్ మార్కెట్ అనేది డబ్బును పెంచే సాధనమే తప్ప, రాత్రికి రాత్రే కోటీశ్వరులను చేసే మంత్రదండం కాదు.

4. రెగ్యులేటరీ చర్యలు: ప్రభుత్వం మరియు సెబీ ఎన్ని చట్టాలు తెచ్చినా, లొసుగులు వెతికేవారు ఉంటారు. కాబట్టి ఇన్వెస్టర్లే స్వయంగా జాగ్రత్తగా ఉండాలి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)

1. 1992 స్కామ్‌ను ఎవరు బయటపెట్టారు?

ప్రముఖ జర్నలిస్ట్ సుచేతా దలాల్ 1992 ఏప్రిల్ 23న టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా పత్రికలో రాసిన ఒక ఆర్టికల్ ద్వారా ఈ కుంభకోణాన్ని ప్రపంచానికి తెలియజేశారు.

2. హర్షద్ మెహతా స్కామ్ విలువ ఎంత?

ఆ సమయంలో ఈ కుంభకోణం విలువ సుమారు 5000 కోట్ల రూపాయలని అంచనా. ప్రస్తుత ద్రవ్యోల్బణం ప్రకారం చూస్తే దీని విలువ చాలా రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది.

3. బ్యాంక్ రసీదు (Bank Receipt) అంటే ఏమిటి?

ఇది ఒక బ్యాంకు తాము సెక్యూరిటీలను కలిగి ఉన్నామని, వాటిని మరొక బ్యాంకుకు విక్రయిస్తున్నామని ఇచ్చే హామీ పత్రం. హర్షద్ మెహతా నకిలీ బ్యాంక్ రసీదులను సృష్టించి మోసానికి పాల్పడ్డాడు.

4. ఈ స్కామ్ తర్వాత వచ్చిన అతిపెద్ద మార్పు ఏమిటి?

సెబీ (SEBI)కి పూర్తి స్థాయి చట్టబద్ధమైన అధికారాలు రావడం మరియు నేషనల్ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (NSE) ఏర్పాటు కావడం ఈ స్కామ్ తర్వాత జరిగిన అతిపెద్ద నిర్మాణాత్మక మార్పులు.

ముగింపు

1992 హర్షద్ మెహతా కుంభకోణం భారతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఒక చేదు అనుభవం అయినప్పటికీ, అది నేర్పిన గుణపాఠాలు వెలకట్టలేనివి. ఈ సంఘటన వల్లే మన స్టాక్ మార్కెట్ వ్యవస్థ ప్రక్షాళన జరిగింది. ఈ రోజు మనం చూస్తున్న పారదర్శకమైన ట్రేడింగ్, కఠినమైన నిబంధనలు ఆనాటి విధ్వంసం నుండి పుట్టినవే. ఇన్వెస్టర్లుగా మనం చేయాల్సింది ఒక్కటే – గతాన్ని గుర్తుంచుకుని, జాగ్రత్తగా, అవగాహనతో ముందడుగు వేయడం. అప్పుడే మన సంపద సురక్షితంగా ఉంటుంది.