ప్రపంచ ఆర్థిక చరిత్రలో కొన్ని సంఘటనలు కేవలం నంబర్లను మాత్రమే మార్చవు, అవి ఒక దేశం యొక్క ఆర్థిక గతిని, కోట్లాది మంది సామాన్యుల జీవితాలను తలక్రిందులు చేస్తాయి. అటువంటి ఒకానొక భారీ కుదుపు, 2015 లో చైనా స్టాక్ మార్కెట్‌లో సంభవించింది. దీనిని ఆర్థిక నిపుణులు “గ్రేట్ చైనా క్రాష్” అని కూడా పిలుస్తారు. ఒక వైపు ఆకాశాన్ని తాకుతున్న షేర్ల ధరలు, మరో వైపు రాత్రికి రాత్రే ఆవిరైపోయిన సంపద – ఇదీ 2015 నాటి చైనా మార్కెట్ పరిస్థితి.

కేవలం మూడు వారాల వ్యవధిలో, చైనా స్టాక్ మార్కెట్ తన విలువలో సుమారు 30 శాతాన్ని కోల్పోయింది. ఇది గ్రీస్ దేశం యొక్క మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థ (జీడీపి) కంటే పది రెట్లు ఎక్కువ నష్టం అని అంచనా వేయబడింది. అసలు అంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న చైనాలో ఇలా ఎందుకు జరిగింది? సామాన్య కూరగాయల వ్యాపారి నుండి పెద్ద పెద్ద పారిశ్రామికవేత్తల వరకు అందరూ స్టాక్ మార్కెట్ మత్తులో ఎందుకు మునిగిపోయారు? ఆ మత్తు వదిలిన తర్వాత మిగిలిన విషాదం ఏమిటి? ఈ ఆర్టికల్‌లో ఫిన్ విరాజ్ డాట్ కామ్ ద్వారా మనం లోతుగా విశ్లేషిద్దాం.

క్రాష్ జరగడానికి గల ప్రధాన కారణాలు: ఆశ, అత్యాశ మరియు అప్పులు

ఏదైనా ఒక మార్కెట్ పతనం కావడానికి ఒకే ఒక కారణం ఉండదు. అది అనేక కారణాల సమ్మేళనం. 2015 చైనా మార్కెట్ క్రాష్ వెనుక మూడు ప్రధాన కారణాలు ఉన్నాయి. అవి ఒక ప్రమాదకరమైన రసాయన చర్యలా కలిసిపోయి, మార్కెట్‌ను పేల్చివేశాయి.

1. మార్జిన్ ట్రేడింగ్ మరియు షాడో బ్యాంకింగ్ (అప్పు చేసి పెట్టుబడి పెట్టడం)

ఈ క్రాష్‌కు ప్రధాన కారణం “మార్జిన్ ట్రేడింగ్”. అంటే, ఇన్వెస్టర్లు తమ దగ్గర ఉన్న డబ్బుతో కాకుండా, బ్రోకర్ల దగ్గర లేదా బ్యాంకుల దగ్గర అప్పు తీసుకొని షేర్లు కొనడం. 2014 చివరలో మరియు 2015 ఆరంభంలో, చైనాలో మార్జిన్ ట్రేడింగ్ విపరీతంగా పెరిగిపోయింది. ప్రభుత్వం నిబంధనలను సడలించడంతో, ప్రజలు తమ స్తోమతకు మించి అప్పులు చేసి మార్కెట్‌లో పెట్టారు. దీనికి తోడు “షాడో బ్యాంకింగ్” (అధికారిక బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థకు బయట జరిగే ఆర్థిక లావాదేవీలు) ద్వారా నియంత్రణ లేని నిధులు మార్కెట్‌లోకి వెల్లువలా వచ్చాయి. ఎప్పుడైతే మార్కెట్ పడటం మొదలైందో, అప్పు ఇచ్చిన వారు తమ డబ్బును వెనక్కి అడగడం మొదలుపెట్టారు (మార్జిన్ కాల్స్), దాంతో ఇన్వెస్టర్లు తప్పనిసరి పరిస్థితుల్లో షేర్లను తక్కువ ధరకు అమ్మాల్సి వచ్చింది. ఇది పతనాన్ని మరింత వేగవంతం చేసింది.

2. ప్రభుత్వం మరియు మీడియా ప్రోత్సాహం

సాధారణంగా ప్రభుత్వాలు ప్రజలను పొదుపు చేయమని చెబుతాయి. కానీ ఆ సమయంలో చైనాలో పరిస్థితి భిన్నంగా ఉంది. ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని మీడియా సంస్థలు స్టాక్ మార్కెట్ పెట్టుబడులను దేశభక్తితో ముడిపెట్టాయి. “స్టాక్ మార్కెట్ పెరుగుదల చైనా కల సాకారం కావడానికి గుర్తు” అని ప్రచారం చేశాయి. దీనిని నమ్మిన సామాన్య ప్రజలు, విద్యార్థులు, రైతులు కూడా తమ జీవితకాల పొదుపును మార్కెట్‌లో పెట్టారు. ఇది ఒక “స్టేట్ స్పాన్సర్డ్ బబుల్” (ప్రభుత్వం సృష్టించిన నీటి బుడగ) లా తయారైంది.

3. ఆర్థిక వాస్తవాలకు, మార్కెట్ విలువలకు మధ్య అంతరం

2015 నాటికి చైనా ఆర్థిక వ్యవస్థ వృద్ధి రేటు నెమ్మదించడం ప్రారంభించింది. కంపెనీల లాభాలు తగ్గుముఖం పట్టాయి. కానీ విచిత్రంగా, స్టాక్ మార్కెట్ మాత్రం రాకెట్‌లా దూసుకెళ్తోంది. షాంఘై కాంపోజిట్ ఇండెక్స్ కేవలం ఒక సంవత్సరంలో 150 శాతం పెరిగింది. దేశ ఆర్థిక పరిస్థితికి, కంపెనీల షేర్ల ధరలకు మధ్య ఎటువంటి సంబంధం లేకుండా పోయింది. ఈ “వాల్యుయేషన్ బబుల్” ఎప్పటికైనా పగలక తప్పదు, అది జూన్ 2015లో జరిగింది.

ఆ సమయంలో మార్కెట్ పరిస్థితులు: ఒక పిచ్చి మరియు భయం

2015 ప్రథమార్థంలో చైనాలో నెలకొన్న పరిస్థితిని “మేనియా” (పిచ్చి) అని వర్ణించవచ్చు. స్టాక్ మార్కెట్ గురించి తెలియని వారు కూడా అకౌంట్లు తెరిచారు. గణాంకాల ప్రకారం, ఆ సమయంలో కొత్తగా తెరిచిన స్టాక్ ట్రేడింగ్ ఖాతాలలో, మూడింట రెండు వంతుల మంది కనీస పాఠశాల విద్య కూడా పూర్తి చేయని వారు ఉన్నారు. అంటే ఆర్థిక అక్షరాస్యత లేని వారు మార్కెట్‌లోకి వెల్లువలా వచ్చారు.

జూన్ 12, 2015 న షాంఘై కాంపోజిట్ ఇండెక్స్ 5178 పాయింట్ల గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది. అందరూ తాము ధనవంతులమైపోయామని సంబరపడ్డారు. కానీ ఆ తర్వాత మూడు వారాల్లోనే పరిస్థితి తారుమారైంది. జూలై ఆరంభం నాటికి ఇండెక్స్ 30 శాతానికి పైగా పడిపోయింది. ఆగస్టులో “బ్లాక్ మండే” నాడు పరిస్థితి మరింత దిగజారింది. స్క్రీన్లన్నీ ఎరుపు రంగులోకి (నష్టాలకు చిహ్నం) మారిపోయాయి. ఇన్వెస్టర్ల ఆనందం ఆవిరై, భయం రాజ్యమేలింది.

ప్రపంచ దేశాలపై ప్రభావం మరియు నష్టాలు

చైనా కేవలం ఒక దేశం మాత్రమే కాదు, అది “ప్రపంచ కర్మాగారం” (Factory of the World). చైనాలో ఏ చిన్న కుదుపు వచ్చినా, దాని ప్రకంపనలు ప్రపంచమంతా కనిపిస్తాయి. 2015 క్రాష్ ప్రభావం కూడా అలాగే ఉంది.

అంతర్జాతీయ మార్కెట్ల పతనం

చైనా మార్కెట్ కుప్పకూలగానే, అమెరికాలోని డౌ జోన్స్, ఎస్ అండ్ పి 500, యూరప్‌లోని డాక్స్, లండన్ స్టాక్ ఎక్స్చేంజ్, జపాన్‌లోని నిక్కీ, మరియు మన భారతదేశంలోని సెన్సెక్స్, నిఫ్టీలు కూడా భారీగా నష్టపోయాయి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇన్వెస్టర్లు భయంతో తమ పెట్టుబడులను వెనక్కి తీసుకోవడం మొదలుపెట్టారు.

కమోడిటీల ధరల పతనం

చైనా ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ముడి సరుకుల వినియోగదారు. చైనా ఆర్థిక వ్యవస్థ దెబ్బతింటే, రాగి, ఇనుము, అల్యూమినియం, మరియు ముడి చమురు వంటి వాటికి డిమాండ్ తగ్గుతుందనే భయంతో అంతర్జాతీయ మార్కెట్‌లో కమోడిటీల ధరలు నేలచూపులు చూశాయి. దీనివల్ల ఆస్ట్రేలియా, బ్రెజిల్ వంటి కమోడిటీ ఎగుమతి దేశాలు తీవ్రంగా నష్టపోయాయి.

ఇన్వెస్టర్ల నష్టం

అంచనాల ప్రకారం, ఈ క్రాష్ కారణంగా కేవలం చైనా మార్కెట్లోనే సుమారు 5 ట్రిలియన్ డాలర్ల (లక్షల కోట్ల రూపాయల) సంపద ఆవిరైపోయింది. ఇది జపాన్ దేశ మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థ కంటే ఎక్కువ. కోట్లాది మంది చిన్న ఇన్వెస్టర్లు తమ జీవితకాల పొదుపును కోల్పోయారు. కొందరు ఆత్మహత్యలకు పాల్పడిన విషాద ఘటనలు కూడా నమోదయ్యాయి.

ప్రభుత్వం మరియు సెంట్రల్ బ్యాంకులు తీసుకున్న చర్యలు: మార్కెట్‌ను కాపాడే ప్రయత్నం

చైనా ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్ట్ సిద్ధాంతాలతో నడిచే వ్యవస్థ కాబట్టి, వారు మార్కెట్ పతనాన్ని చూస్తూ ఊరుకోలేదు. మార్కెట్‌ను నిలబెట్టడానికి వారు తీసుకున్న చర్యలు ప్రపంచ ఆర్థిక చరిత్రలో ఎప్పుడూ చూడని విధంగా, చాలా దూకుడుగా ఉన్నాయి. దీనిని పాశ్చాత్య దేశాలు “హెవీ హ్యాండెడ్ ఇంటర్వెన్షన్” (బలవంతపు జోక్యం) అని విమర్శించాయి.

1. వడ్డీ రేట్ల తగ్గింపు

చైనా సెంట్రల్ బ్యాంక్ అయిన “పీపుల్స్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా” (PBoC) వడ్డీ రేట్లను తగ్గించింది. దీని ద్వారా మార్కెట్లోకి ఎక్కువ డబ్బును పంపి, లిక్విడిటీని పెంచాలని ప్రయత్నించింది.

2. అమ్మకాలపై నిషేధం మరియు షార్ట్ సెల్లింగ్ రద్దు

ప్రభుత్వం పెద్ద వాటాదారులను (5% కంటే ఎక్కువ వాటా ఉన్నవారిని) తమ షేర్లను అమ్మకూడదని ఆదేశించింది. అలాగే, మార్కెట్ పడిపోతే లాభపడే “షార్ట్ సెల్లింగ్” విధానాన్ని పూర్తిగా నిషేధించింది. ఇది స్వేచ్ఛా మార్కెట్ సూత్రాలకు విరుద్ధమైనప్పటికీ, పతనాన్ని ఆపడానికి వారు ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు.

3. “నేషనల్ టీమ్” రంగ ప్రవేశం

ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలోని ఆర్థిక సంస్థలు, పెన్షన్ ఫండ్స్ మరియు సెక్యూరిటీస్ సంస్థలను కలిపి “నేషనల్ టీమ్”గా ఏర్పాటు చేశారు. వీరికి ప్రభుత్వం భారీగా నిధులు ఇచ్చి, మార్కెట్లో షేర్లను కొనమని ఆదేశించింది. పడిపోతున్న షేర్లను కృత్రిమంగా కొని, ధరలను నిలబెట్టడమే వీరి పని.

4. ట్రేడింగ్ నిలిపివేత (Trading Halts)

పతనం తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు, చైనాలోని సుమారు 50 శాతానికి పైగా కంపెనీలు తమ షేర్ల ట్రేడింగ్‌ను స్వచ్ఛందంగా నిలిపివేశాయి. “నా షేర్ ధర పడిపోతోంది, కాబట్టి నేను ట్రేడింగ్ ఆపేస్తాను” అని చెప్పడం చైనాలో జరిగింది. ఇది ఇన్వెస్టర్ల నిధులను లాక్ చేసింది.

5. కరెన్సీ విలువ తగ్గింపు (Devaluation)

ఆగస్టు 2015లో, చైనా తన కరెన్సీ అయిన “యువాన్” విలువను తగ్గించింది. ఇది ఎగుమతులను పెంచడానికి చేసిన ప్రయత్నమే అయినా, మార్కెట్‌లో ఇది మరింత భయాన్ని సృష్టించింది. చైనా ఆర్థిక వ్యవస్థ నిజంగానే బలహీనపడిందనే సంకేతాన్ని ఇది ప్రపంచానికి ఇచ్చింది.

మార్కెట్ కోలుకోవడానికి పట్టిన సమయం

ప్రభుత్వం ఇంత భారీ ఎత్తున చర్యలు తీసుకున్నప్పటికీ, మార్కెట్ వెంటనే కోలుకోలేదు. దీనిని “ఎల్-షేప్ రికవరీ” (L-Shape Recovery) అని అంటారు. అంటే పడిపోయిన తర్వాత, పైకి లేవకుండా చాలా కాలం పాటు అలాగే దిగువన కొనసాగడం.

2015 జూన్ నాటి గరిష్ట స్థాయిలను (5178 పాయింట్లు) షాంఘై ఇండెక్స్ మళ్ళీ చేరుకోవడానికి చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది. నిజానికి, ఆ గరిష్ట స్థాయిని తాకడానికి మార్కెట్ ఇప్పటికీ కష్టపడుతూనే ఉంది. 2016 ప్రారంభంలో కూడా మరోసారి చిన్నపాటి క్రాష్ వచ్చింది. ఇన్వెస్టర్లలో పోయిన నమ్మకం తిరిగి రావడానికి కనీసం 2 నుండి 3 సంవత్సరాల సమయం పట్టింది. విదేశీ ఇన్వెస్టర్లు చైనా మార్కెట్ పట్ల చాలా కాలం పాటు అప్రమత్తంగా వ్యవహరించారు.

భవిష్యత్తు ఇన్వెస్టర్లకు పాఠాలు: చరిత్ర నుండి ఏం నేర్చుకోవాలి?

2015 చైనా మార్కెట్ క్రాష్ కేవలం ఒక ఆర్థిక ఘటన కాదు, అది ఇన్వెస్టర్లకు ఒక గుణపాఠం. మనం దీని నుండి నేర్చుకోవాల్సిన ముఖ్యమైన విషయాలు:

1. అప్పు చేసి పెట్టుబడి పెట్టకూడదు (Leverage Kills)

మార్జిన్ ట్రేడింగ్ లేదా అప్పు చేసి స్టాక్ మార్కెట్లో పెట్టడం ఎంత ప్రమాదకరమో ఈ క్రాష్ నిరూపించింది. మార్కెట్ బాగున్నప్పుడు లాభాలు అద్భుతంగా ఉంటాయి, కానీ మార్కెట్ తిరగబడితే, ఉన్నది పోవడమే కాకుండా అప్పులు మిగులుతాయి.

2. మందలో వెళ్ళకూడదు (Herd Mentality)

పక్కవాడు కొంటున్నాడని, పేపర్లో వార్తలు వచ్చాయని గుడ్డిగా పెట్టుబడి పెట్టకూడదు. 2015లో చైనా ప్రజలు చేసింది ఇదే. ప్రాథమిక అవగాహన లేకుండా, అందరూ కొంటున్నారు కదా అని ఎగబడ్డారు.

3. ప్రభుత్వం మార్కెట్‌ను శాశ్వతంగా నియంత్రించలేదు

ప్రభుత్వం ఎంత శక్తివంతమైనదైనా, మార్కెట్ గురుత్వాకర్షణ శక్తిని (Market Gravity) శాశ్వతంగా ఎదిరించలేదు. షేర్ల ధరలు ఎప్పుడూ వాటి నిజమైన విలువ (Valuation) దగ్గరకు రావాల్సిందే. కృత్రిమంగా పెంచిన ధరలు ఎప్పుడూ నిలబడవు.

4. ఆర్థిక వ్యవస్థకు, మార్కెట్‌కు ఉన్న లింక్ గమనించాలి

దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ మందగిస్తున్నప్పుడు, స్టాక్ మార్కెట్ విపరీతంగా పెరుగుతుంటే, అక్కడ ఏదో తేడా ఉందని గమనించాలి. అది ఖచ్చితంగా ఒక “బబుల్” అయ్యే అవకాశం ఉంటుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)

ప్రశ్న 1: 2015 చైనా క్రాష్ వల్ల భారతదేశంపై ప్రభావం పడిందా?

సమాధానం: అవును, పడింది. చైనా క్రాష్ జరిగిన సమయంలో భారతీయ స్టాక్ మార్కెట్లు (సెన్సెక్స్ మరియు నిఫ్టీ) కూడా భారీగా పడ్డాయి. రూపాయి విలువ కూడా డాలర్‌తో పోలిస్తే తగ్గింది. అయితే, చైనా ఆర్థిక వ్యవస్థ మందగించడం వల్ల ముడి చమురు ధరలు తగ్గడం భారత్‌కు దీర్ఘకాలికంగా మేలు చేసింది.

ప్రశ్న 2: చైనా ప్రభుత్వం మార్కెట్‌ను ఎలా ఆపగలిగింది?

సమాధానం: చైనా ప్రభుత్వం “నేషనల్ టీమ్” ద్వారా లక్షల కోట్ల రూపాయల విలువైన షేర్లను కొనుగోలు చేయడం, షార్ట్ సెల్లింగ్‌ను నిషేధించడం, మరియు కంపెనీల ట్రేడింగ్‌ను నిలిపివేయడం ద్వారా పతనాన్ని అదుపులోకి తెచ్చింది. ఇది ఒక కృత్రిమమైన అడ్డుకట్ట.

ప్రశ్న 3: చైనా స్టాక్ మార్కెట్ ఇప్పుడు సురక్షితమేనా?

సమాధానం: 2015 నాటితో పోలిస్తే ఇప్పుడు చైనా మార్కెట్‌లో నిబంధనలు కఠినతరం చేశారు. మార్జిన్ ట్రేడింగ్‌పై ఆంక్షలు ఉన్నాయి. కానీ, చైనాలో ప్రభుత్వ జోక్యం ఎప్పుడూ ఉంటుంది కాబట్టి, అక్కడ పెట్టుబడి పెట్టేటప్పుడు భౌగోళిక రాజకీయ రిస్క్ (Geopolitical Risk) ఎప్పుడూ ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4: “సర్క్యూట్ బ్రేకర్” అంటే ఏమిటి? చైనాలో ఇది ఎందుకు విఫలమైంది?

సమాధానం: మార్కెట్ మరీ ఎక్కువగా పడిపోకుండా ఆపడానికి ట్రేడింగ్‌ను తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడమే “సర్క్యూట్ బ్రేకర్”. 2016 ఆరంభంలో చైనా దీనిని ప్రవేశపెట్టింది. కానీ ఇది ఇన్వెస్టర్లలో మరింత భయాన్ని పెంచింది. “మార్కెట్ ఆగిపోతుందేమో త్వరగా అమ్మేయాలి” అనే తొందరలో అందరూ అమ్మకాలు జరపడంతో, ఇది విఫలమైంది. చివరికి ప్రభుత్వం దీనిని రద్దు చేసింది.

ముగింపు

2015 చైనా స్టాక్ మార్కెట్ క్రాష్, అతివేగంగా ఎదగాలనే ఆశ, వాస్తవాలను విస్మరించడం వల్ల వచ్చే అనర్థాలకు ఒక ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం. ఇది కేవలం చైనా సమస్య మాత్రమే కాదు, ప్రపంచీకరణ (Globalization) వల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఒకదానితో ఒకటి ఎంతలా పెనవేసుకుపోయాయో ఈ ఘటన తెలియజేసింది. ఒక ఇన్వెస్టర్‌గా, మనం గుర్తుంచుకోవాల్సింది ఒక్కటే – “మార్కెట్ అనేది ఎప్పుడూ హేతుబద్ధంగా ఉండదు, కానీ చివరికి హేతుబద్ధత (Rationality) మాత్రమే గెలుస్తుంది”. రిస్క్ మేనేజ్‌మెంట్ లేని పెట్టుబడి, జూదంతో సమానం అని ఈ క్రాష్ మనకు నేర్పుతుంది.

ఫిన్ విరాజ్ డాట్ కామ్ పాఠకులకు మా సూచన: ఎప్పుడూ మీ సొంత విశ్లేషణ చేసుకోండి, అప్పులు చేసి పెట్టుబడి పెట్టకండి, మరియు దీర్ఘకాలిక సంపద సృష్టిపై దృష్టి పెట్టండి.